लेख: चन्द्रशेखर यादव

काठमाण्डौ १६ असोज  – हिन्दू धर्मावलम्बीहरूबीच प्रमुख पर्वको रूपमा मनाइने विजया दशमी केवल देवी पूजाको उत्सव मात्र नभई धार्मिक, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक दृष्टिले अत्यन्त महत्वपूर्ण पर्व हो।

विजया दशमी (दशैं) को मूल सन्देश असत्यमाथि सत्यको विजय, अन्यायमाथि न्यायको विजय र अन्धकारमाथि प्रकाशको विजय हो। यो पर्व विशेष गरी देवी दुर्गाको शक्तिको प्रतीकको रूपमा मनाइन्छ, जसले नौ दिनसम्म दानवहरूविरुद्ध युद्ध गरी दशौं दिनमा विजय प्राप्त गरेकी थिइन् भन्ने पुराणिक मान्यता छ।

दशैंको इतिहास रामायणसँग पनि जोडिएको छ, जसमा भगवान रामले रावणमाथि विजय प्राप्त गरेको दिनलाई विजया दशमीका रूपमा मनाइन्छ। त्यसैले यस दिनलाई ‘विजयको दिन’ पनि भनिन्छ।

परम्परागत रूपमा दशैंमा घर–घरमा जमरा राख्ने, देवी पूजन गर्ने, टिका र प्रसाद लगाउने चलन छ। यसले पारिवारिक एकता, आस्था र संस्कारलाई बल पुर्‍याउने काम गर्छ।

समाजमा विजया दशमीले धार्मिक सहिष्णुता, सांस्कृतिक समृद्धि र आपसी सद्भाव बढाउने भूमिका खेलेको छ।

यसै सन्दर्भमा दशैंसँग जोडिएको एउटा रोचक पक्ष हो — नीलकण्ठ चरा, जसलाई संस्कृतमा “शुभदर्शन” को प्रतीक पनि मानिन्छ।

नीलकण्ठ चरा (Indian Roller) रंगीचंगी पखेटा भएको आकर्षक चरा हो, जसको निलो र हरियो रंगले मानिसहरूको ध्यान तान्छ। धार्मिक मान्यताअनुसार, विजया दशमीको दिन बिहान नीलकण्ठ चरा देखिनु शुभ संकेत मानिन्छ। विश्वास गरिन्छ कि यस दिन नीलकण्ठ देख्नाले वर्षभरि सफलता, सुख, समृद्धि र राम्रो भाग्य प्राप्त हुन्छ।

नेपालका थुप्रै ठाउँहरू, विशेष गरी ग्रामीण क्षेत्रहरूमा दशमीको बिहान नीलकण्ठ चरा हेर्ने उद्देश्यले खुला आकाशतिर नजर लगाउने परम्परा छ। कतिपय ठाउँमा त विशेष रूपमा यस चरालाई देखेपछि मात्र टीका लगाउने काम थालिने गर्छ।

प्रकृतिप्रति श्रद्धा र सहअस्तित्वको गहिरो सन्देश दिने यो चलन आजको आधुनिक समाजमा पनि जीवित छ, जसले दशैंजस्ता पर्वहरूलाई अझै जीवन्त, सम्पूर्ण र सन्देशमूलक बनाउने काम गरेको छ।

विजया दशमी आज पनि आस्था र संस्कारको जगेर्ना गर्ने पर्वका रूपमा मनाइन्छ, जहाँ देवी दुर्गाको शक्तिसँगै नीलकण्ठ चराले दिने शुभ संकेतले पर्वको महत्त्व झनै उजागर गरेकाे छ।