जनजागरण संवादाता / रामशंकर यादव

सिरहा २१ कार्तिक / छठ पर्व एक पुरानो हिन्दू पर्व हो जसको उत्पत्ति बिहार र उत्तर प्रदेशका विभिन्न स्थानहरूमा भएको मानिन्छ। यो पर्व विशेष गरी भारत र नेपालका तराई क्षेत्रका हिन्दू धर्मावलम्बीहरूले मनाउने गर्छन्। पुराण र ऐतिहासिक ग्रन्थहरूमा यस पर्वको उल्लेख छ, जसमा सूर्य देवताको पूजा गर्ने विशेष महत्व रहेको छ।

त्यो समयका धर्मग्रन्थहरू अनुसार, महाभारत कालमा द्रौपदीले पाण्डवहरूको विजयको कामना गर्दै सूर्य देवता को पूजा गरेको इतिहास प्रसिद्ध छ। सूर्य देवता जीवनदायिनी र ब्रह्माण्डका शासकको रूपमा पूजनीय छन् र उनीहरूको कृपाले जीवनको उन्नति र समृद्धि सुनिश्चित हुन्छ भन्ने विश्वास छ। छठ पर्वको पूजा विधि प्राचीनकालदेखि नै विशेष महत्त्वको रहेको छ।

पौराणिक कथा अनुसार, सूर्य देवताको पूजा विशेष गरी शाक्तिपद र ताम्रकक्षेत्रबाट आउँदै आएको मानिन्छ र यस पर्वको उत्सवसम्बन्धी पहिलो उल्लेख महाभारतका साथै वेद पुराणहरूमा पाइन्छ।

छठ पर्वको महत्त्व

छठ पर्वलाई धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक दृष्टिले अत्यन्त महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। यो पर्व सूर्य देवताको पूजा अर्चना गर्ने पर्व हो र मुख्यत: समृद्धि, सुख, स्वास्थ्य र दीर्घायुको कामना गर्दै मनाइन्छ। खासगरी, तराई क्षेत्रका गाउँघरहरूमा छठ पर्व एक उत्सवको रूप लिन्छ, जहाँ सामाजिक एकता र परिवारको भलाइको लागि विशेष ध्यान दिइन्छ।

सूर्य देवता जीवन र प्रकृतिको स्रोत मानिन्छन्। यस पर्वमा सूर्य देवतालाई अर्घ्य अर्पण गरेर भक्तजनहरूले आस्थाका साथ आफ्नो दुख कष्टको निवारण र सुख-समृद्धिको कामना गर्छन्। यस पर्वको माध्यमबाट मानिसहरूका जीवनमा सकारात्मक ऊर्जा प्रवाह हुने विश्वास गरिएको छ।

छठ पर्वका रीतिरिवाज

छठ पर्व चार दिनसम्म चल्ने एक महत्वपुर्ण अनुष्ठान हो, र यसका विशेष रीतिरिवाजहरू छन्। ती रीतिहरूलाई परम्परागत रूपले श्रद्धा र विश्वासका साथ पालन गरिन्छ:

1. पहिलो दिन (नहाय-खाय)
यो दिन व्रति स्नान गरेर पवित्रता हासिल गर्ने दिन हो। यस दिन विशेष गरी दीन-दुखी र पापमुक्तिको कामना गर्दै शुद्धता र पवित्रता हासिल गर्नका लागि व्रति भोजन नगरी नदी, ताल, पोखरीमा स्नान गर्दछन्। यस दिन व्रतधारीहरूले मुख्य रूपमा गहुँ र दालको हलुवा बनाउँछन् र साथीभाइसँगसँगै साझा गरेर पर्वको शुरुआत गर्छन्।

2. दोस्रो दिन (खरना)
यस दिन व्रति अन्नको सेवन गर्छन्, जसमा विशेष रूपले गुड़ र चिउड़े बनाएर सूर्य देवतालाई अर्पित गरिन्छ। यो दिन व्रति आमाले परिवारको सदस्यहरूको लागि विशेष भोजन तयार गर्दै आशीर्वाद दिन्छ। व्रतधारीहरू विशेष रूपमा रातभर अन्न नखाएर दिनभर उपवासी रहन्छन्।

3. तेस्रो दिन (सन्ध्या अर्घ्य)
सन्ध्या अर्घ्य दिन सूर्यास्तको समयमा भक्तजनहरू नदी वा तालमा पुगेर सूर्य देवतालाई अर्घ्य अर्पण गर्छन्। यस दिन व्रतधारीहरूले विशेष परिकारहरू बनाउँछन् र सूर्य देवतालाई चढाउँछन्। अर्घ्य अर्पण गर्ने विधि अत्यन्त पवित्र र आध्यात्मिक रूपमा मानिन्छ।

4. चौथो दिन (उषा अर्घ्य)
यो दिन सूर्य उदायमन्जरमा पुनः अर्घ्य अर्पण गरिन्छ। व्रतधारीहरूका लागि यो दिन अत्यन्त महत्वपुर्ण हुन्छ, जसको माध्यमबाट उनीहरूले सूर्य देवतालाई आशीर्वाद प्राप्त गर्छन् र व्रतको समापन गर्छन्। चौथो दिन सूर्य देवतालाई अर्घ्य दिने प्रक्रिया एक प्रकारको आभार र श्रद्धा प्रकट गर्नका लागि गरिएको हुन्छ।

छठ पर्वको सांस्कृतिक र सामाजिक महत्त्व

छठ पर्व हिन्दू समाजमा सामाजिक र सांस्कृतिक एकताको प्रतीक मानिन्छ। विशेष रूपमा, यो पर्व गर्दा परिवारका सदस्यहरू एकत्रित हुन्छन् र सामाजिक एकता र भाइचारा प्रवर्धन हुन्छ। यस पर्वमा वृद्ध, युवा, महिला, पुरुष सबै सहभागी हुन्छन् र समृद्धि तथा सुखको लागि सामूहिक प्रार्थना गर्छन्।

छठ पर्वले सन्देश दिन्छ कि प्राकृतिक संसाधनहरूको सम्मान र सूर्य देवताको पूजा गरेर हामी स्वस्थ र समृद्ध जीवन यापन गर्न सक्छौं। यस पर्वका विभिन्न अनुष्ठान र पूजा विधिहरूले पर्यावरणीय जागरूकता पनि फैलाउने काम गर्छन्। पानी स्रोतको संरक्षण, र पृथ्वीका प्राकृतिक संसाधनहरूको सन्तुलन राख्न महत्त्वपूर्ण सन्देश दिन्छ।

निष्कर्ष

छठ पर्व एक अद्भुत धार्मिक र सांस्कृतिक पर्व हो जसले आस्था र विश्वासको माध्यमबाट समाजमा सकारात्मक ऊर्जा र एकता ल्याउने काम गर्दछ। सूर्य देवताको पूजा गर्ने यस पर्वले हाम्रो जीवनको यथार्थ र उद्देश्यलाई सम्झाउने कार्य गर्छ। परिवारका सबै सदस्यहरू एकै स्थानमा एकत्रित भएर आशीर्वाद प्राप्त गर्नका लागि यो पर्व एक साझा अनुभव र संस्कृति बनाएको छ, जसले जीवनमा शान्ति, समृद्धि र एकताको भावना ल्याउँछ।