काठमाडौं, भाद्र ३— दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको गहिरो प्रेम, आस्था, र प्रार्थनाको प्रतीक रक्षाबन्धन पर्व आज नेपाल तथा भारतीय उपमहाद्वीपभरि उल्लासपूर्वक मनाइँदैछ। हिन्दू पात्रोअनुसार श्रावण महिनाको पूर्णिमाको दिन पर्ने यस उत्सवमा दिदीबहिनीहरूले दाजुभाइको नाडीमा रक्षासूत्र (राखी) बाँधेर आफ्नो माया दर्शाउँछन् र दाजुभाइले तिनीहरूको सुरक्षा गर्ने वाचा गर्छन्।

रक्षाबन्धनको उत्पत्ति प्राचीन इतिहास र पौराणिक कथामा आधारित छ। महाभारतमा उल्लेख गरिएअनुसार, द्रौपदीले भगवान् श्रीकृष्णको हातमा कपडाको टुक्रा बाँधेर आफ्नो श्रद्धा प्रकट गरेकी थिइन्, र भगवान् कृष्णले द्रौपदीको संकटका घडीमा रक्षा गरेका थिए। अर्को ऐतिहासिक सन्दर्भमा, चितौरकी रानी कर्णावतीले मुगल सम्राट हुमायूँलाई राखी पठाएर आफ्नो राज्यको रक्षा गर्न आग्रह गरेकी थिइन्।

समयसँगै, रक्षाबन्धनले यी ऐतिहासिक जरा फैलाउँदै आएको छ र सम्पूर्ण भारतभरिका उत्सवको रूपमा विकसित भएको छ। यसले क्षेत्रीय र धार्मिक सीमाहरू पार गर्दै हिन्दू, जैन, र सिख समुदायबीच भाइचारा, एकता र सद्भावनाको प्रतीक बनेको छ।

सामाजिक र सांस्कृतिक महत्त्व:
रक्षाबन्धन केवल उत्सव मात्र होइन; यो परिवारको माया, सम्मान, र जिम्मेवारीका मूल्यहरूलाई जोड्ने सांस्कृतिक परम्परा हो। नेपालमा यो जनै पूर्णिमा पनि भनेर चिनिन्छ, जसमा पुरुषहरूले आफ्नो जनै फेर्छन् र शुद्धिकरणको पूजा गर्छन्। यो पर्वले परिवारलाई एकै ठाउँमा बाँध्ने बन्धनहरूको स्मरण गराउँछ, जसले सम्मान, सुरक्षा, र हेरचाहको मूल्यलाई प्रवर्द्धन गर्छ।

धेरै समुदायमा, रक्षाबन्धन सामाजिक सम्बन्धहरूलाई पुन: पुष्टि गर्ने अवसरको रूपमा पनि मनाइन्छ। राखी केवल जैविक दाजुभाइलाई मात्र नभएर साथीहरू, छिमेकीहरू र टाढाका नातेदारहरूलाई पनि बाँधिन्छ, जसले पारिवारिक बन्धनलाई समाजमा व्यापक रूपमा विस्तार गर्दछ।

रक्षाबन्धन: सही रूपमा कसरी मनाउने

यो पर्वले व्यावसायिक महत्त्व पाउँदै गएपछि यसको उत्सवसँग अनावश्यक खर्च बढिरहेकोमा चिन्ता बढेको छ। महँगा उपहारदेखि लिएर भव्य समारोहसम्म, रक्षाबन्धनको सरलता र आध्यात्मिक सारलाई अवसरवादी भौतिकवादले ओझेलमा पारिदिन्छ।

रक्षाबन्धनलाई कसरी सरल र धार्मिक रूपमा मनाउन सकिन्छ भन्ने विषयमा हामीले लहानका एक सम्मानित शिक्षक तथा रक्षाबन्धन मनाउने श्रद्धालु श्री राम बिनय यादवसँग कुरा गर्‍यौं।

श्री यादव, तपाईंको विचारमा रक्षाबन्धनलाई कसरी सरल तर धार्मिक रूपमा मनाउन सकिन्छ?

श्री यादव: “रक्षाबन्धनको मुख्य उद्देश्य दिदीबहिनी र दाजुभाइबीचको पवित्र सम्बन्ध हो, र यो सम्बन्ध भौतिक उपहारभन्दा परे हुन्छ। म विश्वास गर्छु कि यो पर्वलाई मनाउने सर्वोत्तम तरिका भनेको विधिहरू र भावनात्मक सम्बन्धमा ध्यान दिनु हो, महँगा उपहारहरूमा होइन। एउटा साधारण राखी, साँचो प्रार्थना, र सुरक्षा गर्ने वाचा नै पर्वको सम्मान गर्न पर्याप्त हुन्छ। राखीको मूल्य यसको पछाडि रहेको भावना हो, यो कति महँगो छ भन्नेमा होइन। परिवारले पनि पर्वको प्रेम र सुरक्षाको भावना विस्तार गर्न दान गर्न वा आवश्यकता भएकाहरूलाई सहयोग गर्न विचार गर्नुपर्छ।”

हालका वर्षहरूमा रक्षाबन्धनको व्यावसायिकीकरणले महँगा उपहारहरूको दबाब जस्ता केही गलत अभ्यासहरूलाई जन्म दिएको छ, जसले पर्वको वास्तविक सारलाई छायामा पार्न सक्छ। यी समस्याहरूलाई सम्बोधन गर्नका लागि, सांस्कृतिक विशेषज्ञहरूले पर्वको जरा तर्फ फर्केर यसको सरलता र आध्यात्मिक महत्त्वलाई जोड दिन सुझाव दिएका छन्।

युवा पुस्तालाई रक्षाबन्धनको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक महत्त्वका बारेमा शिक्षित गर्नु हो, जसले गर्दा तिनीहरूले उपहार आदानप्रदानभन्दा परे यसको वास्तविक अर्थ बुझ्न सकून्। यसका अतिरिक्त, समुदाय-स्तरमा सुःयोग्य तरिकाले पर्व मनाउन, दाजुभाई तथा दिदीबहिनी नभएका हरुलाई राखिलाई दिएर र दीनदुःखी तथा भुखालाई खाना तथा लत्ताकपडा दान गरी मनाएमा पर्वको गरिमा बढ्ने छ।
रक्षाबन्धन दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको अमर प्रेमको प्रतीकका रूपमा एक सबैभन्दा प्रिय पर्व बनेको छ। यसलाई सरलतासाथ र यसको आध्यात्मिक सारमा केन्द्रित भएर मनाउँदा, हामी यो पर्वलाई भावी पुस्ताका लागि पनि अर्थपूर्ण परम्पराका रूपमा कायम राख्न सक्छौं।

यादवले भनेझैं, रक्षाबन्धनमा कति खर्च गरिन्छ भन्ने कुरा महत्त्वपूर्ण होइन, तर कति माया र विश्वास बाँडिन्छ भन्ने कुरा नै पर्वको वास्तविक आत्मा हो।